„Drewniane perły” Podkarpacia

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

JEŻDZĄC PO POLSCE. Rozpoczynamy druk cyklu, w którym będziemy opisywać nieznane szerszej publiczności polskie zabytki. Możemy je nazwać zabytkami i atrakcjami turystycznymi „drugiego planu”. Bo każdy, kto w celach turystycznych przyjeżdża do „starego kraju”, podąża zazwyczaj utartym szlakiem: Warszawa – Zamek Królewski, Stare Miasto, Wilanów, potem Kraków i oczywiście Wawel oraz rynek z Sukiennicami, obowiązkowo Częstochowa z Jasną Górą, czasami Gdańsk z jego Starówką i na tym koniec. A niejednokrotnie w pobliżu tych turystycznych centrów znajdują się zabytkowe perły i perełki, wystarczy więc zrobić „krok w bok”, by rozszerzyć swą wiedzę o historii rodzinnego kraju. Ot, chociażby takie Podkarpacie.

Jego stolica – Rzeszów, leży dziś (po wybudowaniu autostrady) znacznie bliżej Krakowa niż jeszcze rok temu. Jak się dobrze rozpędzić, nawet zgodnie z obowiązującymi przepisami (140km/h), to podróż zajmie nam raptem godzinę. Niecałe 20 km od Rzeszowa (też przy autostradzie) leży Łańcut ze swoim zamkiem, w którym znajduje się cenne muzeum wnętrz. Jest ono obowiązkowym punktem odwiedzin niemal wszystkich turystów przybywających na Podkarpacie. Ale takich muzeów jest w Polsce kilka, a w Europie co najmniej kilkadziesiąt. Niecałą godzinę dzieli Rzeszów od leżącego na południowym wschodzie Przemyśla, najcenniejszego pod względem zabytków miasta regionu, ale takich miast jest w Polsce też sporo. Niespełna 11 km na południowy wschód od Przemyśla znajduje się Krasiczyn, zdaniem piszącego te słowa, z najpiękniejszym polskim zamkiem. Ale podobnych obiektów jest i w Polsce, i w Europie sporo.

Drewniane zabytki sakralne

Podkarpacie ma natomiast coś, czego nie ma żaden inny kraj w Europie i, śmiem twierdzić, także na świecie. Ma fenomenalne zabytki drewnianej architektury sakralnej. Wyjątkowość w tym względzie Podkarpacia polega na tym, że te drewniane zabytki architektury sakralnej reprezentują trzy Kościoły: katolicki, prawosławny i greckokatolicki. Kościoły i kościółki tych religii leżą w pasie wschodnim i południowym województwa, od jego północno-wschodnich krańców w powiecie lubaczowskim po południowo-zachodnie w powiecie jasielskim. Od czasów II wojny światowej, a szczególnie od roku 1947, kiedy to w ramach Akcji „Wisła” której celem było wysiedlenie ludności ruskiej i ukraińskiej z tych terenów, szczególnie cerkwi ostało się niewiele. Według oceny fachowców, zachowała się ledwie jedna trzecia pierwotnego stanu, a spośród nich wiele popada w ruinę. Niemniej jednak wśród tych, które się zachowały, są obiekty szczególnie cenne pod względem ich zabytkowej wartości. A spośród nich na szczególna uwagę zasługuje 6 obiektów, które wpisane zostały na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Są na niej dwa kościoły i cztery cerkwie.

Haczów

W Haczowie (leży na trasie Brzozów – Rymanów/Miejsce Piastowe) znajduje się kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP i św. Michała Archanioła. Jego wyjątkowość polega na tym, że jest to zarówno największy, jak i jeden z najstarszych i najlepiej zachowanych gotyckich kościołów drewnianych nie tylko w Polsce. Od momentu powstania (najstarsze z zachowanych jego części datuje się na pierwszą połowę XV w.) nie został zmieniony pod względem konstrukcyjnym, dzięki czemu można doskonale odczytywać „nawarstwianie się form architektonicznych i dekoracyjnych od XV do XIX w. Posiada bogaty wystrój rzeźbiarski i malarski, m.in. monumentalną dekorację figuralną i ornamentalną, która stanowi największy zbiór XV-wiecznych malowideł figuralnych w Polsce”.

Blizne

Drugi z kościołów znajdujących się na liście UNESCO, to przeuroczy drewniany kościółek w Bliznem, leżący kilka kilometrów przed Brzozowem przy trasie z Rzeszowa. Zalicza się go do najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej i co rzadko spotykane, w jego sąsiedztwie znajdują się rzadko spotykane obiekty dawnego zespołu plebańskiego ze starą plebanią, szkołą, budynkiem gospodarczym i lamusem. Wyjątkowość tego kościoła podkreślają niezwykle cenne malowidła ścienne o wysokich walorach artystycznych. Powstały one z myślą o nie umiejących czytać mieszkańcach wsi i stanowią obrazkowy przekaz biblijny. Cenne jest również ruchome wyposażenie tego kościoła.

Cztery cerkwie

Pozostałe obiekty drewnianej architektury sakralnej Podkarpacia wpisane na listę UNESCO to cztery cerkwie. Trudno licytować, która z nich jest cenniejsza, piękniejsza i wartościowsza pod względem zabytkowym.

Najstarsza, bo powstała w 1583 r., jest cerkiew pw. św. Paraskewy w Radrużu, nieopodal sanatoryjnego Horyńca, od którego dzieli ją raptem ok. 6 km. Niegdyś znajdowała się w centralnym miejscu wsi, której już nie ma. W drugiej połowie XVII w. jej wnętrze pokryto figuralną polichromią. Zespól cerkiewny tworzy stojąca tuż obok obronna drewniana dzwonnica, kamienna kostnica oraz kamienny mur z dwoma bramami.

Około 1600 roku wybudowano natomiast cerkiew w Chotyńcu, nieopodal Przemyśla. Jej  ikonostas pochodzi najprawdopodobniej z 1671 r. Jest jedną z najstarszych drewnianych świątyń greckokatolickich w Polsce, a cechą, która wyróżnia ją spośród innych, to drewniana galeria wokół kaplicy oraz unikatowa polichromia z pierwszej polowy XVIII w.

Kolejną pod względem wieku jest cerkiew w Smolniku z 1791 r., która jest najlepiej zachowanym, klasycznym przykładem cerkwi bojkowskiej w Polsce. Znajduje się w opuszczonej po 1951 roku wsi. Znajdowała się w bardzo złym stanie, ale w 1969 r. została wyremontowana. W muzeach Łańcuta, Sanoka i Lwowa przechowywane są elementy pierwotnego wyposażenia cerkwi, która obecnie jest filialnym kościołem rzymskokatolickim. Obecne wyposażenie stanowią obiekty sztuki cerkiewnej z innych świątyń.

Najmłodsza, bo wzniesiona w latach 1801-1803, jest cerkiew w Turzańsku, przy drodze z Sanoka do Komańczy. Obecnie jest filialną cerkwią prawosławną. Znajdujące się w niej polichromie z 1895 r. przedstawiają chrzest Rusi, natomiast tło dla scen Męki Pańskiej stanowi okoliczny krajobraz, a inne motywy lokalne, to m.in. Chrystus odwiedzający dom łemkowski. W sąsiedztwie cerkwi znajduje się trójkondygnacyjna dzwonnica wybudowana w 1817 r.

************

Bardzo skrótowo przedstawiliśmy „drewniane perły” Podkarpacia i tylko te uznane za najcenniejsze. Ale w całym pasie wschodnio-południowym tego województwa jest wiele innych niezwykle cennych obiektów. Jeśli zaś chodzi o drewniane obiekty architektury świeckiej, to polecamy odwiedzić skansen w Sanoku. Tam, na kilkudziesięciu hektarach, ratując przez unicestwieniem, zgromadzono wiele bardzo cennych obiektów, ilustrujących zarówno architekturę, jak i kulturę dawnych mieszkańców podkarpackich wsi.

Hubert Wilk