POLSKA: Nowe zasady dziedziczenia po 2016

agata-rebisz

Powołanie do spadku może nastąpić z ustawy (według zasad wynikających z Kodeksu Cywilnego) albo z testamentu (zgodnie z wolą spadkodawcy – testatora).

Z ustawy można dziedziczyć cały spadek lub jego część. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku wystąpi wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy (w testamencie) albo gdy żadna z osób, które powołał, nie będzie chciała (np. odrzuci spadek) lub nie będzie mogła być spadkobiercą (np. zostanie uznana za niegodną dziedziczenia).

Ustawowe dziedziczenie co do części spadku, co do zasady, następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał do tej części spadkobiercy albo gdy którakolwiek z kilku osób, które powołał do całości spadku, nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Spadkobierca może spadek przyjąć bądź odrzucić, bądź nie składać żadnego oświadczenia woli (w obecnym stanie prawnym obowiązującym od 18 października 2015 uznaje się wtedy, że przyjmuje on spadek z dobrodziejstwem inwentarza).

Powszechnie przyjmuje się, że dziedziczenie ustawowe oparte jest na konstrukcji dorozumianego oświadczenia woli spadkodawcy, który poprzez to, iż nie sporządza testamentu godzi się na rozwiązania ustawowe.

Krąg spadkobierców ustawowych wyznaczony jest przez związki rodzinne, tzn. wynikające z więzów krwi, małżeństwa, przysposobienia. Do osób, które mogą dziedziczyć z mocy ustawy, należą:

  • małżonek,

  • zstępni (czyli dzieci, wnuki, prawnuki itd.),

  • rodzice,

  • rodzeństwo oraz

  • zstępni rodzeństwa

  • dziadkowie

  • pasierbowie.

Poważne zmiany w tej dziedzinie wprowadziła ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. (nowy stan prawny obowiązuje od 28 czerwca 2009 r.), która poszerzyła krąg spadkobierców ustawowych. Z mocy ustawy do dziedziczenia zostali dopuszczeni dziadkowie oraz pasierbowie. Zatem jest możliwe, aby dziadek otrzymał spadek po wnuku..    

Spadkobiercy ustawowi zostali podzieleni na grupy dochodzące kolejno do dziedziczenia ustawowego.

Aktualnie można wyróżnić cztery grupy spadkobierców ustawowych, przy czym spadkobiercy należący do grupy dalszej dochodzą do dziedziczenia dopiero wówczas, gdy nie ma spadkobierców należących do grupy bliższej. Spośród wskazanych wyżej osób można wyróżnić cztery grupy spadkobierców dziedziczących z ustawy:

  • I grupa – małżonek i dzieci spadkodawcy oraz zstępni dziecka, które nie dożyło otwarcia spadku (wchodzą w jego miejsce),

  • II grupa – małżonek spadkodawcy, rodzice spadkodawcy, jego rodzeństwo (jeśli któryś z rodziców nie dożył otwarcia spadku) oraz zstępni rodzeństwa (w miejsce zmarłego rodzeństwa),

  • III grupa – gdy nie ma spadkobierców z I oraz II grupy do dziedziczenia dochodzą dziadkowie spadkodawcy, zstępni dziadków spadkodawcy, pasierbowie (dzieci małżonka spadkodawcy),

  • IV grupa – ostatnim możliwym spadkobiercą jest gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarb Państwa,

Pierwszeństwo do spadku dziedziczonego na podstawie ustawy ma I grupa spadkobierców. Jeżeli brak jest dzieci oraz dalszych zstępnych (wnuków, prawnuków itd.) spadkodawcy (bądź gdy zstępni nie mogą lub nie chcą dziedziczyć), dziedziczą osoby z II grupy, a w ich braku (bądź gdy zstępni nie mogą lub nie chcą dziedziczyć) – podmioty zaliczone do grupy III. Ostatecznie, spadkobiercą mogą być podmioty z IV grupy czyli osoby prawne prawa publicznego (gmina jako jednostka samorządu terytorialnego lub Skarb Państwa).  

Dzieci dziedziczą po swoich rodzicach bez względu na to, czy pochodzą z małżeństwa, czy ze związku pozamałżeńskiego. Jeżeli jedno z dzieci spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział w spadku, który by mu przypadł, dziedziczą jego dzieci w częściach równych, czyli wnuki spadkodawcy.

Małżonek będzie dziedziczył, jeśli w chwili otwarcia spadku pozostawał w związku małżeńskim ze spadkodawcą i nie została orzeczona wyrokiem sądu separacja. Prawa do spadku nie ma więc były małżonek spadkodawcy. W przypadku, gdy małżonkowie wprawdzie pozostają w związku małżeńskim, ale są w separacji faktycznej (czyli nieorzeczonej przez sąd), nie powoduje to wyłączenia małżonka od dziedziczenia. Małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.

Jeżeli spadkodawca pozostawił małżonka oraz dzieci, udziały tych spadkobierców są równe. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku.

Może się też zdarzyć, że spadkodawca nie pozostawił małżonka, lecz żyją nadal jego dzieci. Udziały spadkowe dzieci są równe. Jeżeli któreś z dzieci zmarło, to jego udział w majątku spadkowym przypada jego dzieciom.

W przypadku, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych, w pierwszej kolejności powołani są do dziedziczenia małżonek i rodzice spadkodawcy. Jeśli żyje oboje rodziców spadkodawcy, udział małżonka wynosi 1/2 części majątku spadkowego, natomiast udział rodziców spadkodawcy po 1/4.

Jeżeli rodzice spadkodawcy nie żyli już w chwili jego śmierci, a on sam nie miał rodzeństwa ani dzieci, lecz pozostawał w ważnym związku małżeńskim, to cały majątek spadkowy przypada małżonkowi spadkodawcy. Podobnie małżonek odziedziczy cały spadek, jeśli spadkodawca miał rodzeństwo lub dzieci, ale osoby te zmarły przed jego śmiercią i nie pozostawiły zstępnych lub również ci zstępni zmarli przed otwarciem spadku.

Należy zawsze pamiętać o następujących kwestiach:

  • Testament ma zawsze pierwszeństwo przed przepisami ustawy;

  • Małżonek należy zarówno do pierwszej, jak i drugiej grupy spadkobierców ustawowych, a osoby przysposobione dziedziczą na równi z biologicznymi dziećmi spadkodawcy;

  • Wysokość udziału spadkowego nie przekłada się na konkretne przedmioty wchodzące w skład spadku. Sytuacja prawna spadkobiercy w odniesieniu do konkretnych przedmiotów zostaje określona dopiero w momencie działu spadku;

  • W większości małżeństw obowiązuje ustrój wspólności ustawowej małżeńskiej; Zatem w chwili śmierci jednego z małżonków wspólność ta ustaje, a do majątku stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Zatem do podziału między spadkobierców jest z reguły połowa majątku małżonków, do drugiej połowy uprawniony jest wyłącznie małżonek pozostały przy życiu.